Subap ayarı, kamyon motorunda subap (supap) tam kapalıyken külbütör ile subap sapı ya da subap köprüsü arasındaki boşluğun üreticinin verdiği değere getirilmesidir. Bu boşluk, ısınan parçaların uzamasını karşılar; subabın tam kapanmasını ve doğru anda açılmasını sağlar. Ayar çoğunlukla külbütördeki ayar vidası ve kontra somunla, bazı motorlarda şimle yapılır.
Kısaca:
- Subap boşluğu ısıl genleşme payıdır; değeri motora, emme ve egzoz tarafına göre değişir ve servis dokümanından alınır.
- Fazla boşluk tıkırtı ve darbeli aşınma yapar; az boşluk çoğu zaman ses vermeden kompresyon kaybına ve egzoz subabının yanmasına yol açabilir.
- Tüm kamyonlar için geçerli tek bir ayar kilometresi yoktur; kontrol aralığı motorun bakım planında verilir.
- Subap köprüsü, motor freni ve pompa-enjektör ayarı, birçok kamyon motorunda bu işi binek araçtan ayırır.
Subap ayarı nedir, ne işe yarar?
Subap boşluğu, subap kapalıyken subabı açan mekanizmada bırakılan ve motor ısındığında subabın yine tam kapanmasını sağlayan küçük aralıktır; subap ayarı ise bu aralığın ölçülüp gerekiyorsa düzeltilmesi işidir. Kamyon dizellerinde hareket eksantrik milinden külbütöre (eksantriği blokta olan motorlarda itici ve itici çubuk üzerinden), oradan subaba ya da iki subabı birlikte açan köprüye iletilir.
Boşluk, kam taban dairesindeyken, yani subap tam kapalıyken ölçülür. Binek araçlarda yaygın kovalı itici tasarımlarında boşluk kam ile itici arasındadır; kamyon dizellerinde ise ölçüm çoğunlukla külbütör ile subap ya da köprü arasında yapılır. Emme ve egzoz subapları için ayrı değer verilir; egzoz subabı daha sıcak çalıştığından çoğu motorda egzoz boşluğu daha büyüktür. Tüm kamyonlarda geçerli ortak bir değer yoktur.
Subap ayarı, eksantrik milinin krank miline göre konumunu belirleyen subap zamanlamasıyla (distribüsyon ayarı) aynı iş değildir.
Subap ayarı bozuksa ne olur, nasıl anlaşılır?
Fazla boşluk (gevşek ayar) çoğunlukla motor üstünden gelen ritmik bir tıkırtıyla, az boşluk (sıkı ayar) ise çoğu zaman ses vermeden zor çalışma, düzensiz rölanti ve kompresyon kaybıyla belli olur. Bu nedenle sessiz çalışan bir motor, ayarın doğru olduğunu göstermez. Subap ve yuvası aşındıkça subap yuvaya daha derin oturur ve boşluk zamanla azalabilir; külbütör ucu, köprü ve itici aşınması ise boşluğu artırır.
Sıkı ayarda subap ısınınca tam kapanmaz ve yuvasına oturamadığı için ısısını atamaz; sıcak gazların yuvadan sızdığı egzoz subabı bu yüzden yanabilir. Gevşek ayarda subap geç açılıp erken kapanır ve daha az kalkar; emme ve egzoz akışı azalır, temas yüzeyleri darbeyle aşınır.
| Belirti | Olası neden | Kontrol | Yapılacak iş |
|---|---|---|---|
| Motor üstünden ritmik tıkırtı, rölantide daha belirgin | Boşluk fazla; aşınmış külbütör ucu ya da köprü; gevşemiş kontra somun | Kapak sökülüp sentille ölçüm; temas yüzeylerinde aşınma izi | Ayar; aşınmış parçanın değişimi |
| Zor ilk çalışma, rölantide tekleme | Boşluk az, subap tam kapanmıyor; yakıt sistemi ve enjektör gibi başka nedenler de olası | Boşluk ölçümü; gerekirse serviste kompresyon ya da silindir kaçak testi | Ayar; subap ya da yuva hasarında silindir kapağı onarımı (servis) |
| Güç kaybı, artan duman | İki yönde de bozuk ayar; turbo ve yakıt sistemi gibi başka nedenler de olası | Boşluk ölçümü; hava, turbo ve yakıt sistemi kendi kontrolleriyle | Bulunan nedene göre ayar ya da ilgili sistemin onarımı |
| Tıkırtıya benzer, motor soğukken daha belirgin ses; manifold çevresinde is izi | Egzoz manifoldu ya da conta kaçağı (ayar sorunu değil) | Sesin geldiği yer ve is izi kontrolü | Manifold kaçağının giderilmesi |
| Motor freni etkisi azaldı (kompresyon freni olan motorlarda) | Fren mekanizmasının boşluğu bozuk ya da mekanizmada başka arıza | Üretici prosedürüyle kontrol | Ayar; ayrıntısı aşağıda |
Dördüncü satırdaki ses en sık subap tıkırtısıyla karışır; ayrım için egzoz manifoldu kaçağı belirtilerini karşılaştırın. Tıkırtıyla birlikte yağ basıncı uyarısı da yanıyorsa sorun yağlamada olabilir: motor durdurulur ve önce yağ basıncının neden düştüğü araştırılır.
Subap ayarı ne zaman ve kaç kilometrede bir yapılır?
Kamyonlarda subap ayarı için tüm araçlara uyan tek bir kilometre değeri yoktur; kontrol aralığı motorun bakım planında kilometre, çalışma saati ya da süre olarak verilir. Bazı üreticiler yeni ya da revizyon görmüş motorda ilk kontrolü daha erken, sonrakileri daha uzun aralıklarla ister, çünkü alışma döneminde boşluk değişebilir. Bakım planı kullanım koşuluna göre farklı aralıklar veriyorsa ve araç şantiye, sık dur-kalk ya da uzun rölanti gibi ağır koşullarda çalışıyorsa bu koşul için verilen aralık esas alınır.
Plan dışında şu durumlarda da kontrol gerekir:
- Silindir kapağı, silindir kapak contası, külbütör ya da eksantrik mili sökülüp takıldıktan sonra.
- Önceki bölümdeki belirtiler görüldüğünde.
- Subap mekanizması üzerinden çalışan motor freninin etkisi düştüğünde.
Hidrolik subap ayarlayıcılı motorlarda periyodik ayar yoktur; motorun hangi tipte olduğu motor tip kodundan ve servis dokümanından öğrenilir. Binek araç ya da motosiklet için verilen kilometre değerleri kamyon motoruna uygulanmaz. Ayar kısa sürede yeniden bozuluyorsa mekanizmada aşınma aranmalıdır.
Kamyon motorunda subap ayarı nasıl yapılır?
Subap ayarı, motor soğukken krank mili çevrilerek her silindirin subapları kapalı konuma getirilip boşluğun sentille ölçülmesi ve ayar vidasıyla ya da şimle düzeltilmesiyle yapılır. Çoğu üretici soğuk motoru şart koşar; sıcak ayar öngören motorlarda değerler buna göre ayrıca verilir.
Güvenlik: Araç düz zeminde, park freni çekili ve takozlu olmalıdır. Kontak kapatılır; marş motorunun istemsiz çalışması ana şalter ya da akü bağlantısı ayrılarak önlenir. Devrilir kabin üreticinin yöntemiyle tam açılıp kilitlenir; yarı açık kabinin altında çalışılmaz. Motorun üreticinin belirttiği sıcaklığa soğuması beklenir; kayış ve fan bölgesine dikkat edilir.
- 1. Hazırlık: Servis dokümanından emme ve egzoz boşluk değerleri, ateşleme sırası, ayar yöntemi ve kapak cıvatası torku alınır.
- 2. Kapak: Kapak çevresi temizlenir ve subap kapağı sökülür; contanın durumu not edilir.
- 3. Motoru çevirme: Krank mili normal dönüş yönünde, volan muhafazasındaki delikten takılan volan çevirme aparatıyla ya da üreticinin izin verdiği durumda krank kasnağından çevrilir; marş motoruyla tıklatılarak çevrilmez.
- 4. Konum: 1. silindirin pistonu, volan ya da titreşim damperindeki işaretlerle sıkıştırma zamanı üst ölü noktasına (ÜÖN) getirilir. Bindirme (sallanma) yönteminde, bir silindirin subapları bindirmedeyken (egzoz kapanırken emme açılmaya başlarken) eş silindirinin subapları ayarlanır. Sıralı altı silindirli motorlarda yaygın ateşleme sırası 1-5-3-6-2-4, eş silindirler 1-6, 5-2 ve 3-4'tür; V motorlarda ve farklı sıralarda üretici tablosu esas alınır. Bazı üreticiler ayarı belirli birkaç krank konumunda toplu yaptırır.
- 5. Ölçüm: Doğru kalınlıktaki sentil hafif sürtünmeyle geçmelidir. Köprülü sistemde ölçüm külbütör ile köprü arasında yapılır.
- 6. Ayar: Kontra somun gevşetilir, ayar vidası çevrilir. Vida tutulurken somun sıkılır ve boşluk yeniden ölçülür; somun sıkılırken ayar değişebilir.
- 7. Şimli tasarım: Ölçülen boşluğa göre doğru kalınlıkta subap ayar şimi seçilir: yeni şim = mevcut şim + (ölçülen boşluk − istenen boşluk). Şim değişince boşluk yeniden ölçülür. Şimler belirli bir motor ailesine özgüdür; kalınlık ve uyum, ürün sayfasındaki OEM numarası ve araç listesiyle doğrulanır.
- 8. Kapak montajı: Yüzeyler temizlenir. Sertleşmiş, ezilmiş ya da yırtık subap kapağı contası yenilenir. Sızdırmazlık maddesi yalnız üreticinin gösterdiği birleşim noktalarına sürülür; cıvatalar üreticinin sırası ve torkuyla sıkılır.
- 9. Son kontrol: Volan çevirme aparatı sökülüp muhafaza kapağı takılır ve akü bağlantısı yeniden yapılır; ardından motor çalıştırılıp ses ve kapak çevresinde sızıntı kontrol edilir.
Ayar yanlış konumda ya da yanlış silindirde yapılırsa boşluk hatalı kalır. Ayar vidası, köprü ya da motor freni ayar elemanı gereğinden fazla sıkılırsa subap tam kapanmaz; bu durum subap yanmasına ve ağır motor hasarına yol açabilir. Bu yüzden iş, dokümanı ve takımı olan eğitimli personelce yapılmalıdır.
Kamyonda subap ayarını binek araçtan ayıran nedir?
Kamyon dizel motorlarında subap ayarı, binek araçta çoğu zaman olmayan üç iş daha içerebilir: subap köprüsünün dengelenmesi, motor freni mekanizmasının ayarı ve pompa-enjektör külbütörünün ayarı.
- Subap köprüsü: Silindir başına dört subaplı birçok kamyon motorunda bir külbütör, iki subabı köprü üzerinden birlikte açar. Ayarlı köprülü motorlarda önce köprü iki subaba eşit basacak biçimde dengelenir, sonra boşluk ayarlanır; yüzer (ayarsız) köprülerde bu adım yoktur.
- Motor freni: Subap mekanizması üzerinden çalışan kompresyon (dekompresyon) freninde egzoz tarafında ayrı bir boşluk ya da ayar bulunur. Bu ayar için ayrı değer, kimi motorda özel mastar ve üreticinin belirlediği sıra gerekir; yanlış ayar fren etkisini düşürür. Egzoz kelebeğiyle çalışan klasik egzoz freninin subap boşluğuyla doğrudan ilgisi yoktur. Bazı motorlarda ise egzoz freni, subap mekanizmasındaki ek bir elemanla birlikte çalışır ve bu elemanın ayarı üretici prosedürüyle yapılır. İki fren türünün farkı motor freni ve egzoz freni nasıl çalışır rehberinde anlatılır.
- Pompa-enjektör: Pompa-enjektörlü (birim enjektörlü) motorlarda enjektörü de eksantrik mili bir külbütörle sürer; bu külbütör aynı bakımda üreticinin yöntemiyle ayarlanır. Bu ayar, subap boşluğundan ayrı bir değer ve yöntemle yapılır; common rail motorlarda bu adım yoktur.
Ayar yöntemi de motor ailesine göre değişir: kamyon dizellerinde ayar vidası ve kontra somun yaygındır, bazı ailelerde şim, bazı motorlarda ise hidrolik ayarlayıcı kullanılır. Erişim de farklıdır: motoru kabinin altında olan araçlarda kapağa ulaşmak için kabin devrilir; kapak büyük ve ağırdır, motora göre tek parça ya da bölümlü olabilir.
Hangi parçalar gerekir, ne zaman servise gidilmeli?
Rutin subap ayarında çoğunlukla yalnız subap kapağı contası, gerekirse kapak cıvatası yenilenir; şimli tasarımlarda doğru kalınlıkta ayar şimi gerekir. Kapak, conta, cıvata ve ayar şimi gibi subap kapağı ve ayar parçaları motor tip kodu ya da motor numarası, şasi numarası (VIN), model yılı ve OEM numarasıyla eşleştirilerek seçilir.
Contanın tek kullanımlık olup olmadığı ve kapak cıvatalarındaki izolatör burçların durumu servis dokümanından kontrol edilir. MPT kataloğunda OEM numarasıyla arama yapıldığında sonuç, ürün sayfasındaki araç listesiyle karşılaştırılmalıdır.
Şu durumlarda servise başvurulmalıdır:
- Ayardan sonra ses sürüyorsa.
- Kompresyon kaybı, düzensiz çalışma ya da subap yanması şüphesi varsa; subap, yuva ve kılavuz işleri silindir kapağı onarımı (rektifiye) gerektirir.
- Motor freni ya da pompa-enjektör ayarı gereken motorda özel takım, doküman ya da değer yoksa.
- Volan çevirme aparatı yoksa ya da motor güvenle çevrilemiyorsa.