Beşinci teker bakımı: gresleme, kilit ve aşınma kontrolü

Beşinci teker bakımı, çekici ile dorseyi bağlayan plakanın düzenli temizlenip greslenmesi, kilit mekanizmasının (kilit çenesi, emniyet mandalı, açma kolu) çalışmasının ve boşluğunun kontrolü ile plaka, aşınma halkası, yatak kauçukları ve bağlantı cıvatalarında aşınma ve çatlak aranmasıdır. Gresleme aralığı ve ayar değerleri beşinci tekerin üreticisinin talimatından alınır.

Kısaca:

• Plaka, eski ve kumlu gres kazınıp temizlendikten sonra üreticinin önerdiği gresle ince ve eşit tabaka hâlinde greslenir.
• Kilitlenme sesi tek başına kanıt değildir; çekme testi ve araçtan inip yapılan görsel kontrol şarttır.
• Kalkışta ve frenlemede dorseden gelen vuruntu kilit boşluğuna, aşınma halkasına ya da king pin aşınmasına işaret edebilir.
• Plaka ya da kilitte çatlak, kırık mandal ya da tam kapanmayan kilitle sefere çıkılmaz.

Beşinci teker bakımı neden önemli, hangi parçalara bakılır?

Beşinci teker, çekici ile dorse arasındaki tek kuplaj noktasıdır; dorse yükünün çekiciye binen kısmı, çekiş ve fren kuvvetleri buradan geçer. Kilitte bir hata ya da gözden kaçan bir çatlak, en kötü durumda dorsenin çekiciden ayrılmasına yol açabilir. Bu yüzden bakım yalnız gresleme değil, düzenli bir kontrol işidir.

• Üst plaka: Dorse alt plakasının oturup döndüğü yüzey; gres burada çalışır.
• Kilit mekanizması: King pin'i saran kilit çenesi, onu kapalı tutan yay ve ayar parçaları.
• Aşınma halkası: Kilit içinde king pin'i saran, aşınınca değişen halka.
• Açma kolu ve emniyet mandalı: Kilidi açan kol ve kolun kendiliğinden açılmasını önleyen ikincil kilit.
• Yatak kauçukları, montaj plakası ve cıvatalar: Plakayı şasiye bağlayan ve salınımı sönümleyen parçalar.

Dorse tarafında king pin (dorse alt plakasına bağlı, kilidin kavradığı pim) ve dorse alt plakası da aynı kontrole girer. Bazı araçlarda plaka döküm, bazılarında pres sactır; bazı tipler sabit, bazıları kaydırmalıdır ve kaydırmalı tiplerde kızak kilidi de kontrol edilir. Katalogdaki beşinci teker ve yedek parçaları bu alt gruplara göre ayrılmıştır; çekicinin diğer ana parçaları için tır parçaları isimleri ve sistemlere göre parça haritası yazısına bakılabilir.

Beşinci teker nasıl greslenir?

Beşinci teker, dorse ayrıkken eski gres tamamen temizlenip plaka kontrol edildikten sonra greslenir; kirli gresin üstüne yeni gres sürmek kumu yüzeyde tutar ve aşınmayı hızlandırır.

• 1. Dorse ayrılmış, çekici düz zeminde, park freni çekili ve tekerlekler takozlu olsun.
• 2. Plakadaki eski, kumlu gresi kazıyıcıyla alın ve yüzeyi temizleyin.
• 3. Temiz yüzeyde plakayı, kaynak dikişlerini ve kilit ağzını çatlak, oyuk ve çapak için gözle kontrol edin.
• 4. Üreticinin önerdiği gresi ince ve eşit bir tabaka hâlinde sürün; plakada gres kanalı varsa kanalları doldurun.
• 5. Kilit mekanizmasında gres nipeli varsa nipelden basın; açma kolu ve mandal mafsallarını yağlayıp kolu birkaç kez açıp kapatın.
• 6. Dorse tarafında king pin ve dorse alt plakasını temizleyin; üretici talimatı öngörüyorsa greslenir.

Gresleme aralığı kullanım yoğunluğuna ve üretici talimatına göre belirlenir. Basınçlı yıkama, tuzlu yol ve şantiye kullanımı gresi erken alır; bu koşullarda plaka daha sık kontrol edilir.

Düşük sürtünmeli plastik plakalı (yağsız, bakım gerektirmeyen) tiplerde plakaya gres sürülmez; yalnız kilit mekanizması talimata göre yağlanır. Kuru plakanın belirtileri dönüşlerde gıcırtı, dorsenin dönüşe direnmesi ve plaka yüzeyinde parlak çiziklerdir.

Kilit ve aşınma kontrolü: boşluk, kilit çenesi ve emniyet mandalı

Kilit kontrolü, kilit çenesinin king pin'i tam sarıp sarmadığını, emniyet mandalının yerine oturup oturmadığını ve bağlıyken boşluk olup olmadığını gösterir.

• Kilit çenesi king pin'i tam sarmalı, açma kolu kapalı konumda tam içeride durmalıdır.
• Kendiliğinden oturan tiplerde emniyet mandalı yerine kendisi oturmalı; elle itmek gerekiyorsa mekanizma kirli ya da yay yorgun olabilir. Elle takılan tiplerde mandal her bağlamadan sonra sürücü tarafından takılır.
• Montaj cıvataları ve braketler gevşeklik ve çatlak için, beşinci teker yatak kauçukları çatlama ve ezilme için kontrol edilir.

Boşluk kontrolü dorse bağlıyken yapılır: dorse frenleri uygulanmış hâlde çekici hafifçe ileri geri oynatılır. Vuruntu, tıklama ya da gözle görülen hareket boşluk belirtisidir. Boşluğun kaynağı kilit ayarı, aşınma halkası ya da king pin aşınması olabilir; king pin dorse tarafıdır ve aşınması üreticinin king pin mastarıyla ölçülür. Ayar cıvatası bulunan tiplerde kilit ayarı üretici prosedürü ve test aracıyla yapılır.

Güvenlik: Plaka ya da kilitte çatlak, kırık mandal ya da kapanmayan kilitle sefere çıkılmaz; kilit ayarı ve parça değişimi eğitimli personelce yapılır.

Dorse güvenle nasıl bağlanır? Kuplaj kontrol listesi

Güvenli kuplaj, kilidin king pin'i tam kavradığının hem çekme testiyle hem de araçtan inip gözle doğrulanmasına dayanır.

• 1. Düz ve sağlam zemin seçin; dorse park freni (dorse park valfi) çekili olsun, gerekirse dorseyi takozlayın.
• 2. Beşinci teker kilidi açık konumda, plaka greslenmiş, rampa ve dorse alt plakası temiz olsun.
• 3. Dorse ayaklarını, dorse alt plakası beşinci teker plakasının biraz altında kalacak şekilde ayarlayın; dorse plakaya rampadan çıkarak oturmalıdır. Dorse plakanın üstünden aşarsa yüksek kuplaj riski doğar.
• 4. Çekiciyi dorseyle aynı hizada, yavaşça geri alın ve kilitlenme sesini dinleyin.
• 5. Çekme testi: dorse frenleri uygulanmışken çekiciyle hafifçe ileri çekin.
• 6. Araçtan inip el feneriyle bakın: plakalar arasında boşluk olmamalı, kilit çenesi king pin'i sarmalı, açma kolu kapalı ve emniyet mandalı takılı olmalıdır.
• 7. Hava ve elektrik hatlarını bağlayın. Yaygın uygulama önce sarı (kumanda), sonra kırmızı (besleme) hat, ardından elektrik bağlantılarıdır; işletme ve araç üreticisinin talimatı esastır. Hatlar gergin olmamalı ve sürtünmemelidir. Hatların işlevi için kırmızı ve sarı hatların havalı fren sistemindeki görevi yazısına bakılabilir.
• 8. Ayakları tam yukarı alın ve kolu yerine sabitleyin.
• 9. Lambaları, frenleri ve dorse park freninin çözüldüğünü kontrol edin.

Dorse güvenle nasıl ayrılır?

Dorse ayırma, iki aracın da frenlenip yükün dorse ayaklarına alınmasından sonra kilidin açılmasıyla yapılır; sıra bozulursa dorse kayabilir ya da ayaklar üzerinde devrilebilir.

• 1. Düz, sağlam ve dorse ayaklarını taşıyacak bir zemin seçin; yumuşak toprakta ya da sıcak asfaltta ayak altına uygun altlık koyun.
• 2. Çekici park frenini ve dorse park frenini (dorse park valfi) çekin, tekerlekleri takozlayın.
• 3. Ayakları yere indirin ve yükü ayaklara alın; dorse kaldırılmaz, yalnız plakadaki yük hafifletilir. Havalı süspansiyonlu çekicide şasiyi indirmek plakadaki yükü almaya yardım eder; üretici talimatına göre kullanın.
• 4. Hatları sökün: yaygın uygulama önce kırmızı (besleme), sonra sarı (kumanda) hat, ardından elektriktir. Başlıkları park yuvalarına takın.
• 5. Emniyet mandalını açıp açma kolunu çekin. Kol çekilmiyorsa king pin'e yük biniyordur; çekiciyi çok az geri alıp kilit üzerindeki yükü boşaltın.
• 6. Çekiciyi yavaşça ileri alın ve dorsenin ayaklar üzerinde dengede kaldığını izleyin.

Güvenlik: Ayırma sırasında dorse ile çekici arasına girilmez. Dorse park freni çekilmeden kilit açılmaz.

Beşinci tekerde hangi parça ne zaman değişir?

Beşinci teker parçaları belirli bir kilometrede değil, kontrolde bulunan aşınma, boşluk ya da hasara göre değişir:

• Ayardan sonra boşluk kalıyorsa: Aşınma halkası ya da kilit parçaları değişir; king pin aşınmışsa dorse tarafında ayrıca iş gerekir.
• Kilit çenesi, yay ya da mandalda kırık, çatlak, şekil bozukluğu varsa: Kilit tamir takımı takılır.
• Yatak kauçukları çatlamış ya da ezilmişse: Kauçuk parçalar yenilenir.
• Plakada ya da montajda çatlak varsa: Onarım değil, yetkili servisin ve üreticinin kararı esastır.

Parça, beşinci tekerin tipi ve üretici parça numarası ya da OEM numarasıyla eşleştirilir; tamir takımının içeriği tipten tipe değişir. Plaka üzerindeki tip etiketi okunamıyorsa çekicinin şasi numarası (VIN) ve model yılı da işe yarar. MPT kataloğunda OEM numarasıyla arama yapıp ürün bilgisini eski parçayla karşılaştırmak yanlış parça riskini azaltır.

Gresleme, kilit kontrolü ve ayar tarihlerini bakım kaydına yazın ve beşinci teker kontrolünü periyodik kontrol listesine ekleyin. Ayara rağmen süren boşlukta, plakada çatlakta ya da açılıp kapanmayan kilitte araç servise bırakılmalıdır.