Tır parçaları isimleri en kolay sistemlere göre öğrenilir: motor ve onu besleyen yakıt, soğutma ve egzoz sistemleri; debriyaj ve şanzıman; havalı fren; şasi, süspansiyon, direksiyon ve porya (tekerlek göbeği); kabin ve elektrik; dorseyi bağlayan beşinci teker. Parçanın hangi sisteme ait olduğunu bilmek, arıza ararken ve yedek seçerken yön gösterir.
Kısaca:
- Tır, çekici ile dorseden oluşur; yük taşımayan çekicinin parçaları 13 ana sistemde toplanır.
- Tırda fren basınçlı havayla çalışır; çoğu çekicide süspansiyon, debriyaj servosu ve vites kumandası da aynı havayı kullanır.
- Doğru yedek parça, adına göre değil OEM/parça numarası ve şasi numarasıyla (VIN) eşleştirilir.
Sistemlere göre tır parçaları isimleri
Tır, günlük dilde çekici ile ona beşinci tekerden bağlanan dorseden (yarı römork) oluşan araçtır. Adı uluslararası TIR taşımacılık sisteminden gelir; mevzuatta araç sınıfı olarak geçmez. Kasalı kamyonda beşinci teker dışındaki sistemler büyük ölçüde aynıdır; bu harita kamyon parçaları isimleri için de yol gösterir.
| Sistem | Başlıca parçalar | Görevi |
|---|---|---|
| Motor | Silindir kapağı, subaplar, krank ve eksantrik mili, karter, yağ pompası, yağ soğutucu, turbo, egzoz manifoldu | Tahrik gücünü üretir |
| Yakıt | Depo, besleme pompası, mazot filtresi ve su ayırıcı, enjeksiyon pompası, enjektörler | Yakıtı süzer, silindire püskürtür |
| Soğutma | Radyatör, su pompası (devirdaim), termostat, viskoz (cıvalı) fan, kayış gergisi | Motor ısısını dışarı atar |
| Egzoz | Egzoz spirali, borular, susturucu; emisyon sınıfına göre DPF ve SCR | Egzoz gazını taşır, sesi ve emisyonu azaltır |
| Debriyaj | Disk ve baskı, debriyaj bilyası, çatal, üst merkez, alt merkez (servo) | Motor-şanzıman bağlantısını açıp kapatır |
| Şanzıman ve aktarma | Şanzıman, vites kumanda silindirleri, vites kulesi, PTO, retarder, kardan mili, diferansiyel | Torku vitese göre akslara iletir |
| Fren | Kompresör, hava kurutucu, devre koruma valfi, tanklar, pedal ve röle valfleri, ABS/EBS, fren silindirleri, kaliper ya da kampana | Aracı yavaşlatır, durdurur, park ettirir |
| Süspansiyon | Hava yayı (körük), seviye valfi, ECAS, yaprak yay, amortisör, denge çubuğu | Yükü taşır, darbeleri sönümler |
| Direksiyon | Direksiyon pompası, direksiyon kutusu, rot ve kollar | Tekerlekleri hidrolik destekle yönlendirir |
| Şasi ve tekerlek | Lonjeron ve traversler, braketler, akslar, porya (tekerlek göbeği), rulmanlar | Sistemleri ve yükü taşır |
| Kabin | Kaldırma pompası, silindiri ve hortumları, kabin süspansiyonu, kilitler, kapılar | Sürücü alanı; önden kumandalı tipte öne yatar |
| Elektrik | Aküler, alternatör, marş motoru, kablo demetleri, sensörler, kontrol üniteleri | Elektriği üretir, depolar, dağıtır |
| Beşinci teker | Tabla, kilit mekanizması, aşınma halkası; dorsede king pin | Dorseyi çekiciye kilitler |
Motor, yakıt, soğutma ve egzoz sistemi parçaları
Motor bölümü, dizel motor ile onu yakıtla besleyen, soğutan ve egzoz gazını dışarı atan üç sistemden oluşur. Mekanik grupta blok, krank ve eksantrik mili, piston, silindir gömleği (birçok ağır dizelde değiştirilebilir), silindir kapağı ve subaplar bulunur. Subap boşluğu üreticinin verdiği aralıkta ayarlanır; subap ayarının ne zaman ve nasıl yapıldığı ayrı rehberdedir.
Yağlama devresinde karter, yağ pompası, yağ soğutucu ve filtre bulunur; karterin ne işe yaradığı ayrı yazının konusudur. Ara soğutucu (intercooler) motor suyunu değil, turbonun sıkıştırırken ısıttığı şarj havasını soğutur; turbonun ne işe yaradığı da ayrıca anlatılır. Silindir kapağı, subap, yağlama devresi, egzoz manifoldu ve motora bağlı yardımcı fren olan egzoz freninin parçaları motor parçaları grubundadır.
Yakıt sisteminde depo, ön filtre ve su ayırıcı, besleme pompası ve ana mazot filtresi bulunur; filtre sayısı ve sırası motora göre değişir. Yüksek basınç tarafı, motor tipine göre klasik enjeksiyon pompası ve enjektörler, common rail (ortak hat), pompa-enjektör ya da ünite pompa sistemidir. Filtreler, pompalar ve enjeksiyon hatları yakıt sistemi parçaları arasındadır.
Soğutma sistemi radyatör, su pompası (devirdaim), termostat ve genleşme kabından oluşur; ağır vasıtada viskoz (cıvalı) fan, kayış ve kayış gergisi de bu gruptadır. Hidrolik retarderli araçlarda retarder ısısı da ısı eşanjörüyle bu devreye aktarılır. Radyatör, su pompası, termostat, fan göbeği ve kayış gergisi soğutma sistemi parçaları grubundadır.
Egzoz hattında manifold, turbo, varsa egzoz freni kelebeği, spiral, borular ve susturucu bulunur; sıra araca göre değişir. Emisyon sınıfına göre DPF (dizel partikül filtresi) ve AdBlue ile çalışan SCR katalizörü de olabilir. Egzoz spirali motorun hareketini ve titreşimini esnek gövdesiyle karşılar; spiral ve borular egzoz sistemi parçaları arasındadır.
Debriyaj ve şanzıman: güç aktarma parçaları
Güç aktarma organları motor torkunu debriyaj, şanzıman, kardan mili ve diferansiyel üzerinden tahrikli akslara iletir. Birçok Avrupa tipi çekicide debriyaj pedalının kuvveti hidrolik üst merkezden havalı destekli alt merkeze (debriyaj servosu) iletilir; AMT'li (otomatikleştirilmiş manuel şanzımanlı) araçlarda debriyajı aktüatör yönetir. Üst ve alt merkez (servo), çatal, hortum ve pedal ünitesi debriyaj parçaları arasındadır.
Çoğu ağır vasıta şanzımanında vites sayısı yarım vites (split) ve grup (range) kademeleriyle artırılır. Bu kademeler genellikle havalı kumanda silindirleriyle değiştirilir; AMT'de vitesi kontrol ünitesi seçer; ayrıntılar kamyon şanzımanı ve AMT nasıl çalışır rehberindedir.
PTO (kuvvet çıkışı) damper, vinç ya da pompa gibi üst yapı ekipmanını çalıştırır. Retarder, şanzımana ya da kardan hattına bağlı yardımcı frendir; retarder nedir, nasıl çalışır ayrı rehberde anlatılır. Kumanda silindiri, vites kulesi, ventil ve tamir takımları, şanzıman kontrol ünitesi ve PTO şanzıman parçaları grubundadır.
Fren parçaları: hava devresi, valfler ve disk fren kaliperi
Tırda fren kuvveti pedal kuvvetinden değil, kompresörün ürettiği basınçlı havadan gelir; bu yüzden fren parçalarının çoğu valf ve hava hattı elemanıdır. Hava kompresörden kurutucuya, oradan devre koruma valfi (dörtlü dağıtıcı ventil) üzerinden tanklara gider; birçok araçta kurutucu ile devre koruma valfi tek gövdede, hava işlem ünitesinde (APU) birleşir. Frenlemede hava pedal valfi, röle valfleri ve ABS/EBS modülatörleri üzerinden fren silindirlerine ulaşır; silindirler kaliperi ya da kampanayı çalıştırır. Devreler ve valf sırası havalı fren sisteminin nasıl çalıştığı rehberinde anlatılır.
Ağır vasıtaya özgü yaylı fren silindiri park frenini yay kuvvetiyle uygular, havayla çözer; hava basıncı düşerse freni kendiliğinden devreye alır. Çekicide ayrıca dorse frenlerini yöneten dorse fren kontrol valfi ve donanıma göre fren kuvvetini yüke uyduran ALB (yük algılama) valfi bulunur. Kompresör ve tamir takımları, hava işlem ünitesi, fren valfleri ve fren silindirleri fren sistemi parçaları arasındadır.
Avrupa tipi çekicilerde havalı disk fren yaygındır, kampanalı fren de kullanılır. Disk fren kaliperinin başlıca parçaları fren kolu ve iç mekanizma, ayar şaftı, kılavuz pernolar, toz körükleri, balata ve tutucusudur; ayrıntı havalı disk fren kaliperinin yapısı ve arızaları rehberindedir. Perno, mekanizma, şaft, kapak, hareket kolu ve tamir takımları fren kaliperi parçaları grubundadır.
Güvenlik notu: Fren parçasına müdahaleden önce araç düz zeminde takozlanır ve tanklardaki hava boşaltılır. Yaylı fren silindiri çok yüksek yay kuvveti taşır; üretici talimatına göre emniyete alınmadan sökülmez, bu işi eğitimli personel yapar.
Şasi, süspansiyon, direksiyon ve porya
Şasi aracın taşıyıcı iskeletidir; süspansiyon, direksiyon ve tekerlek göbekleri (porya) bu iskelete bağlanarak yükü yola aktarır ve aracı yönlendirir. Ağır vasıtada şasi iki boyuna lonjeron ve traverslerden oluşan merdiven tipindedir; motor, şanzıman, yakıt deposu, kabin ve beşinci teker ona şase bağlantı braketleri ile bağlanır.
Çekicilerde arka aksta havalı süspansiyon yaygındır, ön aksta yaprak yay da sık kullanılır. Hava yayı (körük), seviye valfi ve elektronik kontrollü sistemlerdeki ECAS (elektronik kontrollü havalı süspansiyon) selenoid valfi ile yükseklik sensörü süspansiyon parçaları arasındadır; havalı süspansiyonun nasıl çalıştığı ayrı rehberde anlatılır.
Usta dilinde “körük” hava yayı, fren silindiri ve kaliper toz körüğü için ortak kullanılır; siparişte parça numarasına bakılır. Süspansiyon işinde araç uygun destekle emniyete alınır ve devredeki hava boşaltılır.
Direksiyon sistemi direksiyon kutusu, pompası, yağ deposu, rot ve kollardan oluşur; ağır vasıtada destek çoğunlukla hidroliktir ve pompa ile kutu direksiyon parçaları grubundadır. Porya, tekerleğin bağlandığı ve rulmanlar üzerinde dönen tekerlek göbeğidir. Kilit pulu, rondela, kapak ve tamir takımı porya (tekerlek göbeği) parçaları arasındadır.
Kabin, elektrik sistemi ve beşinci teker
Kabin ve elektrik sistemi her ağır vasıtada bulunur; beşinci teker ise çekiciye özgü bağlantı parçasıdır. Avrupa'da yaygın önden kumandalı (motoru kabin altında) çekicilerde kabin, motora erişim için hidrolik kaldırma pompası, silindiri ve hortumlarıyla öne yatırılır; burunlu çekicilerde ise kaput açılır. Kaldırma hortumları, kabin süspansiyonu (körük ya da yay-amortisör) ve kabin amortisörü kabin parçaları arasındadır.
Güvenlik notu: Kabin yatırılmadan önce park freni çekilir, gevşek eşya alınır, kapılar kapatılır ve önü boşaltılır. Kabin tam yatmadan ve üreticinin öngördüğü emniyet kilidi ya da desteği devreye alınmadan altında çalışılmaz.
Avrupa tipi çekicilerin çoğunda elektrik sistemi 24 V'tur ve seri bağlı iki 12 V aküyle çalışır; 12 V binek araç lambası, rölesi ya da elektronik parçası bu sistemde kullanılmaz. Motor ve enjektör kablo demetleri elektrik sistemi kablo demetleri grubundadır.
Beşinci teker, dorsenin king pinini (dorse altındaki bağlantı pimini) kilitleyerek çekici ile dorseyi mekanik olarak bağlayan parçadır. Tabla, kilit (çene) mekanizması, aşınma halkası, yataklama ve montaj parçalarından oluşur; üreticinin öngördüğü yağlama ve kilit kontrolü bakımın temelidir. Kilit tamir takımı, aşınma halkası, kauçuk ve montaj parçaları beşinci teker parçaları arasındadır. Dorsenin kendi parçaları bu haritanın dışındadır.
Belirtiden sisteme: arıza nereden aranır, parça nasıl seçilir?
Belirti, aranacak sistemi gösterir; önce en olası parça kontrol edilir, sonra parça numarasıyla doğru yedek eşleştirilir. Tablo kesin teşhis yerine geçmez.
| Belirti | Olası sistem ve parça | İlk kontrol | Ayrıntılı rehber |
|---|---|---|---|
| Hararet göstergesi yükseliyor | Soğutma: termostat, viskoz fan, radyatör, su pompası | Motor soğukken soğutma sıvısı seviyesi; fan göbeği | kamyonda hararet nedenleri ve kontrol sırası |
| Motor önünden ötme, kayış kayması | Kayış, kayış gergisi, gergi rulmanı | Motor kapalıyken kayış gerginliği ve rulmanda boşluk | gergi rulmanı arızası ve sesi |
| Zor çalışma, çekiş düşüklüğü, mazot kaçağı | Mazot filtresi, besleme pompası, enjeksiyon pompası, enjektörler | Filtre ve su ayırıcı; hatlarda kaçak ve hava | mazot pompası arızası belirtileri |
| Egzoz hattından üfleme sesi, kabinde egzoz kokusu | Egzoz manifoldu, egzoz spirali, kelepçeler | Motor soğukken kurum izi ve çatlak | egzoz spiralinin patladığı nasıl anlaşılır |
| Debriyaj pedalı yere yatıyor ya da tam ayırmıyor | Debriyaj üst merkezi, alt merkez (servo) | Sıvı seviyesi, sızıntı ve hidrolikte hava; servoda hava kaçağı | debriyaj üst ve alt merkez arızası belirtileri |
| Direksiyon ağırlaştı, pompadan uğultu geliyor | Direksiyon pompası, direksiyon kutusu | Direksiyon yağı seviyesi ve köpürme | direksiyon pompası arızası belirtileri |
Fren, direksiyon ya da hararet uyarısında araç güvenli bir yerde durdurulur. Sıcak motorda radyatör ve genleşme kabı kapağı açılmaz; çalışan motorda dönen kayışa el sürülmez; yüksek basınçlı yakıt hattı basınç düşmeden açılmaz.
Aynı ad, araç tipine, model yılına ve donanıma (retarder, ABS/EBS, disk ya da kampanalı fren, AMT) göre farklı parçaları kapsayabilir. Bu yüzden eşleştirmede eski parçanın OEM/parça numarası ve şasi numarası (VIN) esas alınır; yöntem OEM numarasıyla doğru yedek parça bulma rehberindedir. Aynı yöntem MPT kataloğundaki aramada da geçerlidir: numarayla bulunan sonuç bu bilgilerle karşılaştırılır. Fren, direksiyon ve yüksek basınçlı yakıt sistemi işleri eğitimli serviste yapılmalıdır.